حالا که گرمای هوا ما را به یاد خرماپزان میاندازد میخواهیم درباره نکات مهمی که درباره درخت نخل وجود دارد صحبت کنیم. درختی که باغداران بسیار برایش احترام قائلند و رفتاری انسانی با آن دارند؛ انگار در حال پرورش انسانی هستند و هر اتّفاقی برای درخت میفتد، گویی برای یک انسان افتاده. در ادامه این مطلب از لستسکند درباره این مسئله و نکات جالب دیگری که درباره درخت نخل وجود دارد میگوییم.
آنچه در ادامه مطلب خواهید خواند
خرماپزان
فصل گرما که از راه میرسد، مناطق جنوبی ایران گرمای بسیار زیادی را تحمّل میکنند به اندازهای که به خرماپزان معروف است؛ یعنی زمانی که خرما میرسد و چون خرما برای رسیدنش گرمای زیادی لازم دارد، فصل خرماپزان به صورت اصطلاح هم بین مردم رایج شده. به صورتی که هر زمان میخواهند گرمای شدید هوا را وصف کنند به اصطلاح خرماپزان متوسل میشوند. دوره خرماپزان ممکن است بر اساس اقلیم مناطق کمی تفاوت داشته باشد ولی مثلا باغداران دشتستانی از ابتدای مردادماه تا حوالی شهریور را خرماپزان میدانند و محصولاتشان را برداشت میکنند.
نخل و شباهتش به انسان!
ارزش درخت نخل به اندازهای بوده که آن را به انسان شبیه میکردند. گفته شده قامت نخل، طول عمر آن، جنسیتش (مذکر، مونث و خنثی بودن) همگی یادآور انسان هستند. همچنین همانطور که سر انسان بالای قامتش قرار گرفته، تاج نخل هم در رأسش است و همانطور که سر انسان مغزش را حمل میکند، تاج نخل هم میوهاش را حمل میکند.
با بریدن سر نخل، درخت کاملا از بین میرود و در اصطلاح میمیرد، درست مثل انسان که با قطع سرش، حیاتش را از دست میدهد.
زمانی که نخل ماده بار میدهد، اصطلاح زاییدن نخل را برایش به کار میبرند. جالب است بدانید که اگر بار دادن نخل جوان طول بکشد، کشاورز او را تهدید به کشتن میکند! حتّی برای القای حس بیشتری، چند برگش را با ارّه میبرد سپس فردی به صورت نمایشی میان نخل و صاحبش میانجیگری میکند و میگوید گناه نخل را بر من ببخشایید و اگر سال آینده بارور نشد او را سزا دهید. این کار تهدید درخت هم برای نخل و هم برای درختان دیگر به شکلهای مختلف در مناطق مختلف ایران انجام میشود؛ زیرا کشاورزان معتقدند که درختان کاملا آگاه هستند و با این تهدید، میترسند و کاری که لازم است را انجام میدهند.
نخل و فرهنگ
درخت نخل به اندازهای در فرهنگ ایرانیان نقش باارزشی دارد که از دست دادنش، چیزی معادل فوت یکی از عزیزانشان است! مثلا گفته شده درخت نخل که خشک میشود یا در اثر اتّفاقی میسوزد، مردم آن منطقه چنان برایش عزاداری میکنند گویی یکی از عزیزانشان را از دست دادهاند.
درخت نخل از درختان مقدس برای ایرانیها محسوب میشود.
خرما از درختان مهمی است که در ادیان ابراهیمی به آن تأکید شده است. بعضی معتقدند که علت این اهمیت این است که حضرت ابراهیم (ع) در شهر اور که نخلستانهای فراوان دارد، بزرگ شده است. تا این اندازه که در دورههایی نقش درخت نخل روی سکهها میزدند.
در هلال حاصلخیز، رب النوعی در بینالنهرین و الههای در فینیقیه با یک درخت خرمای مونث تصویر میشدند. الههای که خدای عشق و جنگ بود و بین هیتیها و کنعانیها هم پرستش میشد.
نگاه احترامآمیز ایرانیان به نخل ریشه در حافظه تاریخی آنها دارد. با بررسی تاریخ متوجه اهمیت نخل در این منطقه جغرافیایی میشویم.
پنیر خرما قسمت مرکزی و سفیدرنگ تنه درخت خرماست که ترد و شیرین است و برای نخل ارزش حیاتی دارد. در مراسم قربانی کردن نخل، مناسک پنیر کردن نخل یعنی کشتن آن صورت میگیرد. برای استفاده از آن پنیر، ناچاراً باید نخل نابود شود (کشته شود). این کار برای خودش آداب و رسومی دارد و طی آن نخل نر را برایش انتخاب میکنند. کشاورزان معمولاً واژه کشتن نخل را برای این منظور ترجیح میدهند استفاده نکنند و به آن پنیر کردن نخل میگویند که در تابستان هم انجام میشود.
عاشق شدن درخت نخل
اصعمی، از ادیبان و دانشمندان دوره عباسی، حکایتی نقل میکند درباره درخت نخلی که برای دو سال پیاپی بار نداد. باغبان پس از بررسی، علت را دلبستگی این نخل به نخلی دیگر در باغی دور عنوان کرد. با انتقال گرده از آن نخل و انجام گردهافشانی، درخت دوباره به بار نشست و محصول داد.
یک فروشنده خرما، با اشاره به این روایت توضیح میدهد که در فرهنگ ایرانی، نخل جایگاهی فراتر از یک درخت دارد و همواره بهعنوان نمادی از حیات، پایداری و همراهی با انسان شناخته شده است؛ تا جایی که در باور عامه، برای آن ویژگیهایی انسانی مانند عاشق شدن نیز قائل بودهاند.
بارور شدن درخت نخل
بارور شدن درخت نخل از نظر علمی به فرایند گردهافشانی و لقاح مربوط میشود. نخل گیاهی دوپایه است؛ یعنی گلهای نر و ماده روی دو درخت جداگانه قرار دارند. در زمان گلدهی، گردهای که در گلهای نخل نر تولید میشود باید به گلهای نخل ماده منتقل شود تا عمل لقاح انجام گیرد. این انتقال میتواند بهصورت طبیعی، توسط باد، یا بهصورت دستی و با دخالت انسان انجام شود که روش دوم در باغداری رایجتر و مؤثرتر است.
انواع درخت نخل
درختان نخل انواع بسیار متنوعی دارند که هر کدام ویژگیها و کاربردهای خاص خود را دارند. برخی از انواع درخت نخل که در نتایج جستجو به آنها اشاره شده است عبارتند از:
نخل خرما: این نوع نخل بسیار شناخته شده است و گونههای مختلفی مانند بریمی، برحی، شیخالی، محبوبی، حاج باقری، زاهدی، کبکاب، خاصویی و پیارم دارد. برخی از این خرماها در مرحله زرد یا قرمز شدن (خارک) قابل برداشت هستند و طعم شیرین و تردی دارند، در حالی که برخی دیگر مانند زاهدی و کبکاب، فقط در مرحله رسیدگی کامل (خرما یا رطب) قابل برداشت هستند و خارک آنها تلخ و گس است.
درخت نخل پالمیرا: میوه این درخت گوشتی با طعم ترش و هستهای ژلهای با طعم شیرین دارد. از گوشت این میوه برای تولید شیرینی استفاده میشود.
درخت نخل ارهای: عصاره این گیاه در طب سنتی برای درمان مشکلات پروستات مورد استفاده قرار میگیرد.
سنجاب نخل: این سنجاب که در شبه جزیره هندوستان و سیلان یافت میشود، از دانهها و میوههای درختان تغذیه میکند.
درخت نخل وحشی (داز): برگهای این درخت برای حصیربافی و تولید محصولاتی مانند جای دستمال کاغذی استفاده میشود.
همچنین، اشاره شده است که به طور کلی بیش از ۲۰۰۰ گونه درخت نخل وجود دارد و کاربردهای متنوعی از جمله استفاده از تنه درخت برای ساخت خانه، برگها برای وسایل حصیری و میوه آن برای خوردنیها دارند. ضایعات درخت نخل نیز برای تولید بستر کشت آلی استفاده میشود.
سخن آخر
نخل بخشی از محصولات ایران محسوب میشود که از دیرباز در این خاک پرورش پیدا کرده. بنابراین دور از انتظار نیست که در کنار پرورش آن، فرهنگ خاصی هم شکل بگیرد. امّا آنچه این درخت را از سایر درختان در فرهنگ ایرانی متمایز میکند، احترام و نگاه ویژهای است که به این درخت میشود! درست است در کل در فرهنگ اصیل ایرانی، احترام و نگهداری از گیاهان به شدت توصیه شده امّا اگر به باور مردم مخصوصا مناطق جنوب، دقت کنید متوجه این نگاه متفاوت به نخل میشود.
